Nhận thức và chuyển hóa tâm – Đức Đạt Lai Lạt Ma (Phần 2)

Bìa sách "Buddhism and Science"

CHUYỂN HÓA TÂM

Tôi xem tất cả các tôn giáo chủ chốt trên thế giới, nhất là đạo Phật, là phương tiện hay phương pháp tôi luyện tinh thần, để vượt qua khó khăn nhất là về mặt tinh thần, cụ thể là những tác động tiêu cực lên cảm xúc của chúng ta tạo ra bất ổn tinh thần, bất hạnh, sợ hãi, chán chường. Những trạng thái tinh thần như vậy sinh ra đủ loại hành động tiêu cực, rồi các hành động này lại tạo thêm nhiều vấn đề, nhiều phiền não khác. Pháp (Dharma) có nghĩa là phương cách vượt qua những vấn đề trường kỳ, nên nó còn mang nghĩa rộng là bảo vệ, hay giải cứu người nào đó khỏi chuyện không mong muốn. Vì thế mà Phật pháp là hệ thống của sự chuyển hóa hay tôi luyện tinh thần, để đạt được nội tâm tĩnh tại.

Sự chuyển hóa tinh thần chỉ đạt được bằng cách sử dụng chính tinh thần chứ không thể có được bằng cách nào khác. Hầu hết, trạng thái tinh thần nào làm ta không hạnh phúc đều không phù hợp với thực tại. Tất cả quan niệm sai lạc cùng cảm giác đau khổ đều có căn nguyên từ việc lĩnh hội không đúng thực tại, hay nói cách khác chúng đều xuất phát từ sự thiếu hiểu biết nền tảng, mà ta có thể đưa ra một ví dụ, chẳng hạn sự chấp ngã nghĩa là bám chặt vào quan niệm có bản ngã tồn tại. Phương thuốc chữa lành sự thiếu hiểu biết ấy là tạo dựng phương pháp nhìn vào thực tại như đúng bản chất của nó. Khi nhận ra trạng thái tinh thần gây khổ não là do không nắm bắt đúng thực tại, người ta phải dùng biện pháp nào đó sửa lại cái thiếu hiểu biết trên. Nói gọn là quan niệm sai sẽ bị quan niệm đúng đẩy lùi.

Continue reading

Đạo Phật và Khoa học – Nhận thức và chuyển hóa tâm – Đức Đạt Lai Lạt Ma (Phần 1)

Bìa sách "Buddhism and Science"

Trong số nhiều lĩnh vực có tương giao thi vị giữa đạo Phật và khoa học, hiển nhiên không có điều gì cốt lõi hơn vấn đề bản chất của tâm và khả năng chuyển hóa tâm theo hướng tích cực. Đây cũng là chủ đề mà Đức Đạt Lai Lạt Ma qua tham luận này sẽ đề cập. Ngài là người đã nhấn mạnh lợi ích tương hỗ tiềm năng trong việc đối thoại và cộng tác giữa giới Phật tử và giới khoa học nhận thức. Đức Đạt Lai Lạt Ma khởi đầu đề tài bằng thảo luận về tương quan giữa tâm với từng yếu tố trong Bốn Chân Lí Màu Nhiệm (Tứ Diệu Đế – Kan) vốn là nền tảng tổng thể của đạo Phật. Dù tâm hiển nhiên là đối tượng quan trọng bậc nhất của người Phật tử khi suy nghiệm về bản chất thực tại, nhưng truyền thống đạo Phật không bó hẹp chỉ trong phạm vi về trạng thái chủ thể của tâm thức mà còn rất quan tâm đến bản chất của hiện tượng khách thể cùng tương quan của chúng với tâm thức. Ngài đã chỉ ra rằng nhận thức đúng đắn (valid cognition) là tiêu chí tiên quyết để xác định cái gì tồn tại và cái gì không, đồng thời việc lĩnh hội bản chất sự vật một cách đúng đắn là thiết yếu để trau dồi trạng thái lành mạnh cho tinh thần.

Trong khi ở phương Tây đạo Phật thường được coi là tôn giáo thì ở bài này, Đức Đạt Lai Lạt Ma đã nhấn mạnh đến mối liên quan của đạo Phật với việc quan sát cẩn trọng và phân tích lí tính, ngược với chuyện chỉ dựa vào mỗi lòng tin. Hơn thế, cả đạo Phật và khoa học đều đặt yêu cầu về tính khách quan, hiểu theo nghĩa không có chuyện thiếu nhất quán một cách chủ quan, lên hàng đầu trong quá trình khám phá của bất kì ai về thế giới tự nhiên. Trong đạo Phật, sự đeo đuổi những tri kiến về cơ bản là thực tiễn: một cá nhân tìm kiếm tri kiến để chuyển hóa tâm nhằm thoát khỏi đau khổ và nguồn gốc gây đau khổ cho bản thân và cho những người khác. Theo Đức Đạt Lai Lạt Ma thì sự chuyển hóa đó chỉ do tâm mang lại chứ không thể mang lại bằng công nghệ hay bất cứ biện pháp can thiệp nào bên ngoài tinh thần. Thêm nữa, Ngài cho rằng khả năng thực thụ của việc chuyển hóa tâm theo hướng tích cực là do bản chất bất định của tâm cùng với thực tế là mọi trạng thái tinh thần dù lành mạnh hay không đều khởi sinh từ nguyên nhân và điều kiện trước đó. Vì vậy mà quan niệm của đạo Phật về tâm và khả năng chuyển hóa tâm không có nguồn gốc từ tự nhiên luận (naturalistic): chính tinh thần là một phần của sự kết hợp các yếu tố tự nhiên, và sự thay đổi trong tâm xảy ra bởi những tiền nguyên nhân có thể xác định được.

B. Alan Wallace

Continue reading

Đạo Phật và Khoa học – Đối thoại giữa nhận thức luận trong đạo Phật và trong cơ học lượng tử (Phần 2)

Bìa sách “Buddhism and Science”


BÀN VỀ NGUYÊN TỬ, QUANG TỬ, LƯỢNG TỬ – ON ATOMS, PHOTONS, AND QUANTA

ĐĐLLM, AW và TJ [nói tiếng Tây Tạng]

TJ: Chúng ta có thể nói tới loại hạt vi tế nhất. Các luận sư Trung Quán tông đã bác bỏ khái niệm về những thành tố bất kì được xem là nền tảng, nguyên sơ và tối hậu, kiểu như nguyên tử hay các hạt không thể phân nhỏ. Những luận sư ấy cho rằng quan niệm như thế là không hợp lí.

Zeilinger: Cái này thuộc vấn đề bản thể. Chí ít là trong ngành vật lí đã có mối bất hòa với một truyền thống lâu đời khác. Tư tưởng vật lí cho đến đầu thế kỉ thứ hai mươi là căn bản ta có thể giải thích – ít nhất là trên nguyên tắc – ta có thể giải thích vì sao một điều cụ thể nào đó xảy ra. Bức tranh cũ về vũ trụ ngày xưa giống như một cái đồng hồ được lên giây bởi đấng sáng thế trong Cơ Đốc Giáo – người thợ làm đồng hồ tối thượng ở đây là Thượng Đế, đã chế tạo và khởi động nó – và giờ thì vũ trụ đang vận hành chính xác như một cái đồng hồ. Tình huống đơn giản chỉ là giải thích đồng hồ hoạt động theo quy luật nào, đồng thời ta phải bắt đầu từ cái trong vật lí gọi là điều kiện tiên quyết (initial condition). Ta phải biết khởi thủy của vũ trụ trông ra sao thì những điều còn lại sẽ trở nên rõ ràng.

Continue reading

Đạo Phật và Khoa học – Đối thoại giữa nhận thức luận trong đạo Phật và trong cơ học lượng tử (Phần 1)

Bìa sách “Buddhism and Science”

Ghi chú của Kan:

1) ĐĐLLM: Đức Đạt Lai Lạt Ma, AW: Alan Wallace, TJ: Thupten Jinpa.

2) Trong phần thảo luận này, Đức Đạt Lai Lạt Ma, Alan Wallace, Thupten Jinpa đại diện cho đạo Phật; Anton Zeilinger và Arthur Zajonc đại diện cho giới vật lí.

3) Cụm từ “Nó là như vậy thôi” được dịch từ một số cụm tiếng Anh trong bài, như “That’s just the way it is” hay “That’s just the way things are”… Nghĩa của cụm từ này trong đạo Phật là: Phật tính/ Pháp tính/ Thể tính/ Bản chất các Pháp.

TÁC GIẢ: ANTON ZEILINGER

Anton Zeilinger sau khi được giáo dục trong ngành cổ học Hi La đã theo học vật lý tại Đại học Vienna. Ông là giảng viên cũng như giảng viên mời ở nhiều trường khắp nơi trên thế giới, trong đó có Đại học Vienna, MIT, Đại học Melbourne, Đại học kỹ thuật Munich, College de France và Đại học Merton. Hiện ông là giáo sư vật lý tại Viện vật lý thực nghiệm thuộc Đại học Vienna. Nghiên cứu chủ đạo của ông thuộc lĩnh vực cơ sở của cơ học lượng tử mà ông cùng nhóm nghiên cứu qua nhiều năm đã tìm được một số thí nghiệm cơ bản có tính quan trọng, trong đó gần đây nhất là quantum teleportation.

ĐỐI THOẠI GIỮA NHẬN THỨC LUẬN TRONG ĐẠO PHẬT VÀ TRONG CƠ HỌC LƯỢNG TỬ

Năm 1997 khi ông Arthur Zajonc là đồng nghiệp và bằng hữu của tôi mời tôi đến thăm Đức Đạt Lai Lạt Ma tại nơi ngài cư ngụ ở Dharamsala để luận bàn về vật lí hiện đại thì tôi rất hứng khởi. Vì công việc liên quan tới nền tảng cơ học lượng tử khiến tôi ngày càng suy tư về những câu hỏi thuộc nhận thức luận, nên tôi rất vui được thảo luận một số vấn đề như vậy với Đức Đạt Lai Lạt Ma vốn là đại diện cho một truyền thống tâm linh lớn trên thế giới.

Continue reading